Tết nhất bàn chuyện đòi nợ: Chìa tay ra tặng tình thương lúc khó khăn hay “ban ơn” và đòi sự biết ơn ghi lòng tạc dạ?

Ơn huệ luôn là đòn bẩy với sức nâng mạnh nhất, tô điểm cho vai diễn người bị hại của chúng ta trở nên nổi bật nhất. Đôi khi ta đúng là người bị hại thật, và chẳng còn cách nào thu hút sự đồng cảm và gợi lên làn sóng phẫn nộ từ người ngoài, bằng cách tố rằng đối phương VÔ ƠN với chúng ta.

Chúng tôi không cổ vũ lối sống vô ơn, nhưng càng không khuyến khích hành vi nhân danh lòng tốt để điều khiển và thao túng.

Tết sắp đến nơi rồi, khắp nơi người ta râm ran tỏa đi đòi nợ. Chủ nợ nào cũng muốn thể hiện rằng suốt năm vừa rồi mình đã reo rắc phúc đức tới những đâu, cho những ai, vay bao nhiêu tiền và thúc giục những con nợ nhanh nhanh chóng chóng trả hết tiền để tránh “dông” sang năm mới.

Đâu đó, trên Facebook các nhà lãnh đạo cũng điểm xuyết những triết lý nhân sự về việc nhân viên phải coi công ty là nhà, là gia đình, phải mang ơn những người đã “ban phát” bát cơm cho mình.

Chẳng cần nói cũng hiểu, giáp Tết là khoảng thời gian mà tinh thần lao động đang rệu rã nhất. Những người đang nhăm nhe nhảy việc sẽ cố gắng cống hiến thêm một vài tháng nữa và khăn gói quả mướp ngay khi nhận xong khoản thưởng Tết. Chẳng trách mà những người làm lãnh đạo lại sốt sắng bàn luận về vấn đề ơn huệ đến vậy.

CEO của tôi là một người đa cảm. Mà điều này ai cũng biết, để xây dựng một doanh nghiệp start-up, bạn phải làm mọi thứ để giữ chân nhân tài của mình. Nói không quá, start-up cần người, hơn là người cần start-up. Có lẽ điều khiến CEO của tôi áp lực nhất, đó là làm sao để tuyển người và giữ chân được người, chứ không phải làm sao để nhanh nhanh chóng chóng phát triển kinh doanh.

Chẳng có start-up nào đặt mục tiêu buộc phải lãi trong vòng 1 năm tới. Nhưng start-up nào cũng mong xây dựng được một đội ngũ nhân viên trung thành có thể đồng hành với cơ nghiệp này, cùng nhau dầm mưa dãi nắng, ít nhất là trong vài năm tới.

Và sếp tôi – chị tôi, tưởng như đã tìm được một người như thế. Một cậu lập trình viên cục cằn, chuyên gây sự với cấp trên, cà khịa cả đồng nghiệp và bị cho thôi việc vì quá dị. Sếp tôi thích cái sự dị đó và không hiểu một niềm tin mãnh liệt nào đó khiến chị tin rằng sự dị của cậu ta sẽ khiến sản phẩm của chúng tôi, doanh nghiệp của chúng tôi trở nên khác biệt.

Và sếp tôi mời cậu ta về làm, đúng lúc cậu ta cần tiền, bố bệnh nặng, mẹ đau ốm triền miên, hai em gái sinh đôi vừa đỗ đại học. Lúc này cậu ta không thể thất nghiệp được, vừa hay, sếp tôi chìa bàn tay ra đúng lúc, đưa cậu một miếng khi đói, a.k.a “một gói khi no”. Dẫn dắt cậu về làm việc và giao cho hẳn một chiếc ghế không phải ai cũng có thể ngồi ở cái tuổi đó. Và chị tôi tự tin lắm, tự tin rằng con người ta sẽ nhớ mãi những bàn tay kéo mình lên lúc khó khăn.

Thế rồi, cậu ta “chơi” sếp tôi một vố rất đau!

Nói là “chơi” cũng không phải, bất kỳ ai hoạt động trong ngành công nghệ cũng có thể hiểu được, việc đem ý tưởng của người khác đi phát triển theo hướng riêng của mình, là câu chuyện quá đỗi bình thường. Có điều, với người phụ nữ nhạy cảm như sếp tôi, đó quả là một cú shock. Cậu nhân viên mà chị hết sức tin tưởng đã tách ra thành lập công ty outsource riêng với một nhóm bạn khác, phát triển một sản phẩm khác nhưng dựa trên giấc mơ ấp ủ suốt thời sinh viên của chị.

Suốt một thời gian dài chị tự trách bản thân vì đã tin lầm người. Tiên trách kỷ, hậu trách nhân. Trách mình xong, chị chuyển sang trách cậu nhân viên nọ VÔ ƠN, BẠC NGHĨA. Liên tiếp là những dòng status oán trách, những bài đăng trích dẫn các tờ báo lớn, từ tiếng Việt đến tiếng Anh, rồi cả triết lý nhà Phật xung quanh chuyện ăn quả nhớ kẻ trồng cây, đứng núi này trông núi nọ, ăn cây táo rào cây sung…

Chẳng cần phải có 2 bằng đại học, một bằng thạc sĩ và gần 5 năm kinh nghiệm làm việc ở Sillicon Valley như sếp của tôi mới có thể lên án một người với bàn đạp là ân huệ mà ta đã ban phát cho họ. Cô bán cháo lòng ở đầu ngõ cãi nhau với bác hàng nước cũng sẽ kể đến n lần cô dọn hàng giúp bác khi trời mưa. Hay một em gái nhỏ học lớp 9 khi “tố giác” người yêu cắm sừng mình cũng sẽ mở đầu câu chuyện bằng việc: em đã mua cho anh ta bao nhiêu đôi giày, em đã làm giúp anh ta bao nhiêu bài văn mà bây giờ anh ta đối xử với em như vậy?

Ơn huệ luôn là đòn bẩy với sức nâng mạnh nhất, tô điểm cho vai diễn người bị hại của chúng ta trở nên nổi bật nhất. Đôi khi ta đúng là người bị hại thật, và chẳng còn cách nào thu hút sự đồng cảm và gợi lên làn sóng phẫn nộ từ người ngoài, bằng cách tố rằng đối phương VÔ ƠN với chúng ta.

Một người vợ oán trách chồng ngoại tình, chắc chắn sẽ kể công mang nặng đẻ đau, sớm khuya chăm sóc con cái, đối nội đối ngoại với ông bà hai bên. Một chàng trai chất vấn người yêu về “kẻ thứ ba”, liệu có chuyện anh ta không liệt kê ra những quà cáp, tiền nong, đưa đón suốt những năm tháng yêu nhau?

Tại sao chúng ta lại lên án một kẻ “ăn cháo đá bát”, vì trong bát cháo mà ta đưa cho họ vốn đã có rất nhiều “topping” toan tính. Và khi toan tính đó không được thành toàn, ta cảm thấy bị tổn thương, bị phản bội.

Quay trở lại câu chuyện của sếp tôi, chị mất quá nhiều thời gian đau đáu, trăn trở, oán trách về cậu nhân viên phản bội kia. Cho đến một ngày, chị đi du lịch một tuần, phó thác hoàn toàn công việc cho cấp dưới; và trở về với một diện mạo khác, một tâm thế khác, một con người không còn sân hận.

Chị vẫn ghét, vẫn sẽ không nhìn mặt, và không bao giờ đối thoại với cậu nhân viên kia nữa. Nhưng điều tốt đẹp mà chị rút ra được từ quãng nghỉ ngơi này chính là hai chữ: buông bỏ.

Khi hiểu ra vấn đề, con người ta sẽ buông bỏ những oán hận.

Sở dĩ chị đau khi bị cậu nhân viên kia “bán đứng” đến thế, bởi ngay từ đầu chính chị đã tạo nên một niềm tin không đáng có – niềm tin rằng mình giúp đỡ người ta lúc khó khăn thì họ buộc phải trung thành với ta cả đời.

Thật ra món nợ ân tình không to tát như chúng ta nghĩ. Chúng ta sai, rất sai khi tự huyễn hoặc mình rằng: chỉ cần mình chìa bàn tay ra lúc họ cần là họ có nghĩa vụ phải tôn thờ chúng ta. Chỉ cần họ không duy trì tâm thế khúm núm nô lệ và phục dịch chúng ta, là chúng ta nghĩ ngay đến một âm mưu, một cú “đá bát”, một pha qua cầu rút ván ngoạn mục?

Chúng ta, với những suy nghĩ ấy, liệu có đang “toxic” quá không?

Khi bạn sợ người khác “bật” lại bạn bằng chính những giá trị mà họ dày công vun đắp (học thức, năng lực, tư cách đạo đức) chứ không phải những thứ nông cạn bên ngoài như ngoại hình, như chiêu trò, như mưu hèn kế bẩn, bạn chính là một kẻ thao túng.

Khi bạn tuyển người giỏi về rồi lại sợ người ấy nuốt chửng cơ nghiệp của bạn hay phát triển một sự nghiệp riêng khởi sắc hơn bạn, bạn chính là một kẻ thao túng.

Khi bạn nhận trực thay đồng nghiệp với suy nghĩ mặc định rằng nếu họ không trực thay bạn vào một ngày khác nếu bạn cần, thì chắn chắn đây sẽ là vũ khí được bạn sử dụng trong những cuộc nói xấu sau lưng nhằm hạ bệ họ, bạn chính là một kẻ thao túng.

Cũng như khi bạn cho người khác vay tiền để thắt chặt quan hệ, hay mời họ một bữa ăn để đổi lấy một phiếu thuận trong cuộc biểu quyết bầu ra người ngồi chiếc ghế mới, tất cả những hành vi này, nhìn có vẻ là quy luật bình thường của cuộc sống, nhưng đó chính là sự thao túng.

Đừng làm việc tốt với một cái tâm không trong sáng. Đừng cho người khác vay tiền khi bạn không thật sự dư giả, chỉ để sau này bạn được quyền vay lại hay sử dụng họ cho những mục đích khác. Đừng mời đồng nghiệp một bữa ăn chỉ để có cạ nói xấu sếp và có người ủng hộ bạn trong một cuộc chiến vô bổ nơi công sở. Đừng nhận lời đi chơi với một anh chàng bạn chẳng thích để anh ta giúp bạn làm những việc mà bạn “mù tịt”.

“Người tốt” là một danh hiệu trong sáng, đừng lấy nó làm bình phong cho những toan tính quá sâu xa.

Chúng ta có mắc nợ không? Có. Chúng ta mắc nợ những người đã hi sinh tiêu dùng trong hiện tại để cho chúng ta vay tiền mà không lấy một đồng lãi nào. Họ dư giả thật đó, họ hoàn toàn có thể mua một chiếc TV to bằng nửa căn phòng, nhưng không, họ đã dùng số tiền đó để cho ta vay, khi ta cần nhất.

Đổi lại, nghĩa vụ của chúng ta là phải trả nợ họ như đúng hẹn. Không chỉ trả tiền, tùy xem bàn tay cứu giúp đó có ý nghĩa như thế nào đối với bạn mà bạn phải dùng nhiều cách khác để báo đền họ. Khoản vay 10 triệu khi bạn đang ốm có ý nghĩa hơn khoản vay 100 triệu khi bạn đã có trong tay 1 tỉ và cần 1,1 tỉ để mua nhà. Người cho bạn vay 5 đồng khi túi họ có 6 đồng là người nên được trân trọng hơn tất cả.

Tuy vậy, không ai nợ ai cả đời. Người đó cho bạn vay tiền không có nghĩa là bạn phải ủng hộ họ trên mọi mặt trận, ngay cả khi họ sai. Bạn có thể khéo léo không tham gia vào những cuộc chỉ trích hay lên án họ, nhưng cũng đừng cảm thấy bản thân mình thật tệ nếu họ nói: “Cậu là đồ vô ơn, tôi cho cậu vay tiền mà cậu không ủng hộ tôi”. Bạn nợ họ tiền, một lần giúp đỡ khi khó khăn và chỉ vậy thôi. Chẳng có khoản vay nào xứng đáng để bạn đánh đổi cả lương tâm của mình.

Chúng ta nợ cha mẹ, những người đã sinh thành, nuôi nấng ta, dù họ cũng có những toan tính nhất định. Chúng ta nợ cô bạn học năm 17 tuổi đã dành những ngày tháng tươi đẹp nhất để ở bên cạnh ta, dù biết rõ rằng chẳng có cái gọi là “sau này”. Chúng ta phải hiếu thảo với cha mẹ, chúng ta phải trở thành những người tốt để cô bạn học năm 17 tuổi có thể tự hào rằng mình đã từng quen một người như thế. Đó là cách hay nhất và tốt nhất để trả nợ.

Còn với một người bạn không bao giờ mong ta thành công mà chỉ muốn dùng vật chất để giữ ta làm đồng minh cả đời, với một anh bạn đồng nghiệp “toxic” cho rằng anh ta hướng dẫn bạn làm báo cáo đồng nghĩa với việc bạn phải đi chơi với anh ta; với tất cả những người như vậy, sau khi trả lại một lượng “lợi ích” tương đương với “ân huệ” mà ta đã nhận, ta có thể ngẩng cao đầu mà nói rằng: “Chúng ta chẳng nợ nần gì nhau cả”.

Sống có tình có nghĩa là tốt, nhưng đừng tự ràng buộc mình vào cái “nợ đời”.

Theo Kenh14